O scenografii

Scenografia teatralna – Andrzej Sadowski, fot. Tomasz Ostrowski

Przedstawienie teatralne jest wspólnym dziełem pracy wielu twórców, których współdziałanie ma bezpośredni wpływ na kształt słowa, ruchu, elementów plastycznych, oprawy świetlnej, muzyki i efektów akustycznych. Za plastyczną oprawę sztuki teatralnej i kształtowanie przestrzeni scenicznej, widowiska operowego, baletowego odpowiada scenograf. Przygotowuje on projekty dekoracji (elementów malarskich, elementów architektoniczno-konstrukcyjnych, często również elementów świetlnych), rekwizytów, kostiumów, charakteryzacji postaci. Współpracując z reżyserem światła scenograf ma istotny wpływ na kształt oprawy świetlnej widowiska.

Scenografia realizuje wyznaczoną przez reżysera koncepcję widowiska. Buduje relacje  scena-widownia. Praca scenografa nie ogranicza się do wykonania projektów dekoracji, kostiumów czy rekwizytów. Od pierwszych rozmów z reżyserem, omawiania scenariusza i wizji reżysera, scenograf aż do premiery uczestniczy w procesie tworzenia spektaklu. W trakcie tego procesu twórczego współpracuje z reżyserem, choreografem i aktorami, zespołem technicznym.

Praca scenografa materialnie wyrażona jest projektami scenograficznymi, projektami kostiumów, projektami rekwizytów oraz makietami które w skali pokazują rozmieszczenie w przestrzeni scenicznej elementów dekoracji. Coraz częściej scenografia wspierana jest technikami audiowizualnymi opartymi na  komputerowych technikach graficznych. Dla działu technicznego wprowadzanie nowego projektu scenograficznego to uruchamianie produkcji prototypów.
Gdy pracowałem w teatrach obowiązywała dewiza, że w teatrze nie ma rzeczy niemożliwych do wykonania. W pracowniach technicznych miałem do dyspozycji specjalistów o bardzo wysokich kwalifikacjach i dużym doświadczeniu. Najczęściej byli to pasjonaci oczarowani magią teatru. Nie wyobrażali sobie innego miejsca w życiu. ale ich praca była doceniana. Niestety obecnie przy stale ograniczanych środkach finansowych przez osoby odpowiedzialne za teatry  i obiekty widowiskowe, zanikają rzemiosła teatralne, redukowane są zespoły techniczne, brak jest specjalistycznej edukacji. (O tych ważnych dla teatrów tematach będę pisał w kolejnych artykułach).

Scenografie teatralne są unikalne. Projekty scenograficzne a często również wykonane według nich elementy oprawy scenograficznej są dziełami sztuki. Scenograf rzadko korzysta z teatralnych zasobów magazynów kostiumowych. Nie chce korzystać z kostiumów i stylizacji zaprojektowanych przez innych twórców. Jeśli na to się decyduje, to przy dużych przeróbkach a nawet destrukcji kostiumów (rozrywanie, nadpalanie, natryskowe pokrywanie farbami). W efekcie takiej obróbki nie jest możliwe rozpoznanie pierwotnego kostiumu. Dekoracje w każdym wypadku projektowane są indywidualnie. Nie są to typowe obiekty architektonicznie, widoczne z każdej strony. Tylko elementy scenografii  widoczne dla widza są technicznie dopracowane. Od tyłu te same elementy są surowe, technologiczne, z widocznymi konstrukcjami umożliwiającymi bezpieczne ich mocowanie do sceny lub podwieszania do sztankietów.

Dekoracje muszą być dostosowane do szybkiego montażu i demontażu. Rozwiązania technologiczne i konstrukcyjne powinny umożliwiać szybką wymianę scenografii jednego aktu na następny. Przerwy pomiędzy aktami nie powinny być przedłużane z powodu trudności w wymianie dekoracji. Rozłożone na elementy dekoracje muszą być dostosowane do magazynowania i transportu (spektakle wyjazdowe). Wszystkie elementy dekoracji wprowadzane na scenę muszą spełniać ostre wymagania bezpieczeństwa dla widzów, dla aktorów i dla pracowników obsługi sceny. Muszą być bezpieczne pod względem konstrukcyjnym, jak również pożarowym.

Przekazanie projektów dekoracji i kostiumów do produkcji w teatralnych pracowniach technicznych często zbiega się z rozpoczęciem aktorskich prób czytanych, połączonych z analizą tekstu. Te próby odbywają się w salach prób. Zanim dekoracja będzie gotowa i zamontowana po raz pierwszy, na scenie odbywają próby sytuacyjne w markowanych dekoracjach. Na tym etapie ważna jest symulacja zróżnicowanych poziomów akcji scenicznej oraz zaznaczenie wejść aktorów zastawkami. Równolegle scenograf uczestniczy w przymiarkach i poprawkach kostiumów, nadzoruje wykonanie dekoracji i rekwizytów w pracowniach.

Dekoracje po raz pierwszy montowane są na scenie w czasie specjalnej próby technicznej tzw montażowej. Teraz można rozpocząć ustawianie świateł, projekcji, efektów specjalnych. We wszystkich tych próbach uczestniczy scenograf. W światłach scenicznych na scenie odbywa się próba kostiumowa. Prezentacja aktorów na scenie w kostiumach. Scenograf i reżyser a w widowiskach muzycznych choreograf sprawdzają czy efekt pracy krawcowych, krawców, szewców i modystek teatralnych spełnia wyobrażenia reżysera o każdej postaci spektaklu, czy kostiumy są funkcjonalne w ruchu scenicznym. Po tej próbie odbywają się poprawki.

Równolegle z końcowymi próbami jest czas na dopracowanie oprawy świetlnej. Subtelne akcentowanie światłem sytuacji scenicznych. Ten proces ma duże znaczenie dla percepcji widowiska. Akcentami świetlnymi kierujemy uwagę widza w zgodzie z dramaturgią spektaklu wykreowaną przez reżysera spektaklu.

W dziale „Fotografia teatralna – za kulisami” będę pokazywał kulisy teatru w czasie prób technicznych, w czasie przeglądów kostiumów, oraz w czasie prób aktorskich.

Ilustracją do niniejszego artykułu są scenografie Andrzeja Sadowskiego znanego polskiego scenografa, twórcy dekoracji i kostiumów do ponad  400 spektakli teatralnych i operowych. Andrzej Sadowski był współtwórcą i do roku 2000 kierownikiem Katedry Scenografii warszawskiej ASP.
Wszystkie scenografie pochodzą z galerii scenografii OTO.